RSS

Category Archives: મનનાં વિચાર..રેખા પટેલ

પિતાનું કવચ અને કડપ

પિતાનું કવચ અને કડપ- રેખા પટેલ (વિનોદિની)
આજ સુધી લખાએલા એક હજાર પુસ્તકોમાં “મા” ઉપર ૯૦૦ પુસ્તકો કે નિબંધ મળી આવશે. જયારે પિતા ઉપર બહુ ઓછું લખાણ જોવા મળશે.
શું બાળકના ભરણ પોષણ અને પ્રગતિમાં પિતાનો કોઈ ફાળો નથી?
આ પ્રશ્નનો જવાબ દરેકે પોતાને પૂછવો રહ્યો. હા સાચી વાત છે. બાળક માના અસ્તિત્વનો ભાગ છે, તો એ પિતાનો અંશ છે. મા જન્મ આપે છે તો પિતા જીંદગી બક્ષે છે. મા ગુરુ છે તો પિતા હાથ ઝાલી રસ્તો સૂચવનાર જીવનરથનો સારથી છે. આપણા રથને યોગ્ય દિશામાં લઇ જવા માટે આ સારથી ક્યારેક ઢીલ આપે છે તો ક્યારેક લગામ કસીને ખેંચે છે. આપણે તેની ખેચાએલી લગામને પિતાની કડપ માની લઈએ છીએ. પરંતુ હકીકતમાં એ તેમની આપણા ભવિષ્ય પ્રત્યેની તેની ચિંતા અને લગાવ માત્ર છે. આખો દિવસ બહાર કામ કરીને ઘર અને બાળકો માટે કમાણી કરીને આવતા પિતાને સાંજે આરામ અને શાંતિની જરૂર પડે છે. છતાં પણ એ પોતાનો થાક ભૂલી બાળકની દિનચર્યા ઉપર ઘ્યાન આપે સલાહ આપે કે પછી કડક વર્તન દાખવે એ શું અનહદ પ્રેમનું ઉદાહરણ નથી?
મા પોતે ભૂખી રહી બાળકને કોળીયો ખવરાવે છે ત્યારે એ ભૂલવું પણ ભૂલ ભરેલું હોય છે કે પિતા બાળકને ભૂખ્યો રાખી ખાઈ શકે છે. યુવાનીમાં જે પુરુષ પોતાના મોજશોખ અને રંગીનીયાને દુનિયા માનતો હોય છે તેજ એક પિતા બનતા સાવ બદલાઈ જાય છે. તેની સહુ પહેલી પ્રાથમિકતા તેનું બાળક બની જાય છે.
પિતાના પ્રેમ અને ત્યાગને જરાય ઓછું નાં આકવું. પોતાના બધાજ શોખને એક બાજુ મૂકી પિતા બાળક અને તેની જનેતાનું રક્ષણ કરે છે. તેમના સપના પુરા કરવામાં પોતાના સ્વપ્નાઓને રાખમાં ભંડારી રાખે છે.
નિરાશ હતાશ બાળકને પિતાના સાનિધ્યમાં હુંફ મળે છે. દુર બેઠેલો દીકરો કે દીકરી જ્યારે બાલ્યાવસ્થામાં હોય ત્યારે મુશ્કેલીમાં મા સાંભળે છે. અને તેજ બાળકો જ્યારે યુવાનીમાં પગલાં માંડે ત્યારે વિષમ પરિસ્થિતિમાં તેમને પ્રથમ પિતા યાદ આવે છે. તેના મનમાં કાયમી ભરોસો હોય છે કે ભલે બધા દુર જાય પરંતુ મારા પિતા ગમેતેવા સંજોગોમાં પણ મારો સહારો બની સાથે રહેશે. સારા કે ખરાબ પ્રસંગોમાં જેમના માથા ઉપર પિતાનો હાથ રહે છે તેઓ ખરા અર્થમાં નશીબદાર છે. એથીજ તો પિતાને ઘરનો મોભ કહેવાય છે. એક બાપનો ખભો બાળકોના ભારથી ક્યારેય ઝૂકતો નથી. હા બાળકોનું ઓરમાયું વર્તન અને બેજવાબદારી તેમને યુવાનીમાં પણ તોડી શકે છે. મા રડીને કે દુઃખ જાહેર કરીને મનનો ભાર હળવો કરી લેતી હોય છે. જ્યારે એક પિતા પુરુષ છે તેને રડવાનો અધિકાર નથી એમ કહેતા સમાજમાં તે સઘળું દુઃખ લાવાની માફક પોતાની અંદર છુપાવી રાખે છે. તેની એ સ્થિતિ ખરેખર વિચારવા જેવી છે.
બાળક નાનું હોય કે યુવાન બને પરંતુ તેમની માટે પિતાની સહનશક્તિ અમાપ હોય છે. એક નાનો દાખલો હું અચૂક વર્ણવીશ. મારા લગ્ન સમયે મારા પિતાની ઉંમર પચાસ વર્ષ હતી. લગ્નના આગલા અઠવાડિયે તેમની તબિયત અચાનક બગાડવા લાગી. છેલ્લા દિવસોમાં હું અને મમ્મી જ્યારે મારી શોપિંગ કરીને ઘરે આવતા ત્યારે પપ્પા ઓસરીમાં અત્યંત દર્દ સહન કરતાં જોવા મળતા. છતાં અમને જોઈ ” લાવ બતાવ શું લાવી તું? તારું ગમતું બધું મળ્યું ને ? એવા પ્રશ્નો પૂછી બધું દુઃખ સંતાડી ખુશ થવાનો પ્રયત્ન કરતા. ત્યારે હું એ વાત નહોતી સમજી શકી કે કેવા દર્દ માંથી તે પસાર થતા હશે. લગ્ન પછી બીજા દિવસે હું ઘરે આવી, મને જોઈ તરત એ પલંગમાં બેઠા થઇ ગયા અને મારા માથા ઉપર હાથ ફેરવી સહુ પહેલા એજ પૂછ્યું કે ” તું ખુશ છે ને? ત્યાં બધા તારી માટે પ્રેમ રાખે છે ને ? લગ્નના ચોથા દિવસે તેમને હોસ્પિટલ જતા રસ્તામાં પ્રાણ ત્યજી દીધા. આજે પણ એ દિવસો યાદ કરતા કંપી જાઉં છું. મારા વહાલા પપ્પાના દુઃખને નાં સમજી શકવાનું દુઃખ આજે પણ તીવ્રતાથી અનુભવું છું.
‘મારા લગ્નની ખુશી ડહોળાઈ ના જાય એ માટે બધું દુઃખ બહુ સિફતથી પચાવી ગયા હતા.’ મારી માટે પિતાનું મહત્વ હંમેશા વધારે રહ્યું છે.
ઓ પિતા તુંજ ઈશ્વર છે
બાળક માટે પરમેશ્વર છે.
તુજ થકી રોનક છે ચહેરે
મા સંગીત,તું સાથે સ્વર છે
ભુલભુલામણી મુંઝવે ત્યારે,
જીવન તુંજ પર અસ્વાર છે
ડેલાવર (યુએસએ)

 

સમર જોબ

ટીનેજર્સ માટે વેકેશનમાં સમર જોબની જરૂરીઆત.
જુન થી સપ્ટેમ્બરનું પહેલું વિક અમેરિકામાં સ્કુલ કોલેજમાં વેકેશન ટાઈમ ગણાય. એક તરફ સ્કુલ વર્ષ પૂરું થવા આવે અને સમરની શરૂઆત હોય, આ બાળકો માટે સહુથી ગમતો ટાઈમ હોય છે. આ અઢીથી ત્રણ મહિના વેકેશન દરમિયાનનો ટાઈમ કેમ પસાર કરવો તે પ્રશ્ન પણ તેમને મૂંઝવી જતો હોય છે. કારણ ઇન્ડીયામાં સમય કેમ વીતી જાય તેની કંઈજ ખબર ના પડે, પરતું અહી મિત્રો દુરદુર રહેતા હોય તેથી એકબીજાને ત્યાં જવા ટ્રાન્સપોર્ટેશન જરૂરી બને છે. વળી મોટા ભાગના પેરેન્ટ્સ જોબ કરતા હોય. આવા સમયમાં બાળકો ઘરે કંટાળી જાય છે. આથી અહી વેકેશનમાં ટીનેજર્સને જોબ કરવાનું સામાન્ય ગણાય છે. દરેક માટે જરૂરી નથી કે ડોલર કમાવવા જોબ કરવાની હોય. કેટલાય સમય પસાર કરવા અને વધારે શીખવા માટે જોબ કરતા હોય છે.

અહી કોઈ કામ માટે નાનમ નથી હોતી. આ વાત બાળકોને નાનપણથી સ્કુલ દરમિયાન શીખવવામાં આવે છે. અહી બાળકોને સ્કુલમાં અમુક અવર્સ ફરજીઆત વોલેન્ટર વર્કસ કરવાનું હોય છે. જેમાં તેમને કોમ્યુનીટી માટે મફત સેવા કરવાની રહે છે.
દરેક સ્કુલોના પ્રોગ્રામ અલગ અલગ હોય છે. જે પ્રમાણે ચર્ચ, હોસ્પિટલમાં કે સ્કુલમાં એક્સ્ટ્રા ટાઈમ રહીને મદદ કરવી ,ગેમ્સ હોય ત્યારે ફિલ્ડ વર્ક, ગેસ સ્ટેશન ઉપર કાર વોશ કરવું , કેન્ડી અને ન્યુઝપેપર સેલ કરવા અને મળતા ડોલર સ્કુલના ડોનેશન પ્રોગ્રામમાં આપવા હોય છે. આ બધું તેમને આવતી કાલ માટે તૈયાર થવાના ભાગ રૂપે હોય છે.
અમેરિકામાં સમર આવતા ટીનેજર્સ સમર જોબ માટે એપ્લીકેશન આપવા માંડે છે. અહી આવા બાળકોને જોબ અપાવતી કંપનીઓ પણ હોય છે. જેમના દ્વારા પાર્ટ ટાઈમ જોબ સહેલાઇ થી મળી જતી હોય છે. બેબી સીટીંગ થી લઇ ઓફિસમાં ફાઈલીગ કરવાનું , સ્ટોર્સમાં કેશ રજિસ્ટર ચલાવવાનું , વસ્તુઓની ગોઠવણીનું અને રેસ્ટોરન્ટમાં ઓર્ડર થી લઇ ટેબલ ક્લીન કરવા સુધીના કામ કરી બાળકો સમર વેકેશનમાં પોકેટ મની કમાઇ લેતા.

અહી ગર્લ્સ માટે સહુથી સારી સમર જોબ બેબી સીટીંગ કે પેટ-કેર ( પાળેલાં પ્રાણીઓની દેખરેખ માટે )ની હોય છે. કારણ સ્કુલ બંધ થતા બાળકો ઘરે રહેતા હોય છે પરંતુ તેમના પેરેન્ટ્સને તો જોબ ચાલુ રહેવાની. તેમાય અહીના રૂલ્સ પ્રમાણે ૧૩ વર્ષથી નાના બાળકોને એકલા ઘરે રાખી શકાય નહિ. માટે તેમની ટેકકેર કરવા કોઈની જરૂર પડે. આવા સમયમાં આજુ બાજુમાં રહેતા બાળકો આ કામ હોંશભેર કરતા હોય છે.
અત્યારે ચાલતા રીસેશનમાં રેગ્યુલર જોબ કરનારા માટે પણ કામ મેળવવું અઘરું થઈ ગયું છે ત્યારે ટીનેજર્સને સમર જોબ મળવી અધરી થઈ પડે છે . પહેલા બાળકો સમર જોબથી ઘણું કમાઈ લેતા અને પરિણામે ટીનેજર્સનો ખર્ચ આરામ થી નીકળી જતો. ૧૮ વર્ષના વિકીના પેરેન્ટ્સ સામાન્ય જોબ કરે છે. આથી તેને પોકેટ મની તરીકે વધારાના ડોલર મળતા નહોતા. આ ઉંમર એવી હોય છે કે હાથમાં ડોલર હોય કે ના હોય તેમને બધાજ મોજશોખ કરવા હોય છે. આથી તેમની માટે પાર્ટ ટાઈમ જોબ જરૂરી બની જાય છે. આ વર્ષે તેણે ૨૦ જગ્યાએ એપ્લીકેશન ભરી પછી એક કન્વીનીયન્સ સ્ટોરમાં કેશિયર ની જોબ મળી. તેના જણાવ્યા પ્રમાણે માત્ર ચાર જગ્યાએથી ઈન્ટરવ્યુ કોલ આવો હતો.
રેસ્ટોરન્ટમાં સમરજોબ મળવાના ચાન્સ વધારે હોય છે. જ્યાં ટીનેજર્સને હોસ્ટેસ થી લઇ સર્વર સુધીના કામ અપાય છે. કેટલાક તો પોતાની આગવી પ્રોડક્ટ બનાવી ઘેરઘેર સેલ કરવા પણ જતા હોય છે.
સમર જોબ માટે હું પણ મારી દીકરીઓને ઉત્સાહિત કરતી. કારણકે આ ત્રણ મહિના ઘરે બેસી રહે તેના કરતા કોઈ સારી જગ્યાએ જોબ કરાવી જોઈએ જેથી નવું કશુક શીખવા મળે. જોકે મારી આ સમજ મારી દીકરીએ બદલાવી છે તે પણ હું સ્વીકારું છું.

હમણા મારા ઘર પાસે એક નવી અપસ્કેલ રેસ્ટોરન્ટ ખુલી છે. જ્યાં મારી ૧૯ વર્ષની દીકરીએ સમરના બે મહિના માટે જોબ એપ્લીકેશન આપી. તેને ત્યાં હોસ્ટેસની જોબ મળી ગઈ. મને લાગ્યું કે આ જોબ તેની માટે બરાબર નથી. કારણ પૈસાનો અમારે કોઈ સવાલ નથી તેને સમય પસાર કરવા કામ કરવું હતું આથી મેં તેને બીજી કોઈ નોકરી કરવા સમજાવ્યું.
” બેટા આમ રેસ્ટોરન્ટમાં શું કામ કરવાનું ? કોઈ સારી જગ્યાએ કામ કર તો નવું શીખવા મળે સાથે સ્ટેટસ મળે.”
” મોમ કોઈ પણ કામ નાનું નથી હોતું જ્યાં સુધી તમારો સેલ્ફ્ર રીસ્પેક્ટ સચવાય રહે. અને હું તો આવનારા ગેસ્ટને તેમની જગ્યા બતાવવાનું કામ કરું છું. આતો સારું છે ને કોઈ ત્યાં ખોવાઈ નહિ જાય.” અને મારી દીકરી લુચ્ચું હસી પડી.
ત્યાર બાદ તે તેની લાઈફનો પહેલો પગાર લઈને ઘરે આવી
” મોમ મારો ફાસ્ટ પે ચેક ફોર યુ” ખુશીથી બોલતી હતી.
“બેટું, તારો આ પેચેક આપણે જરૂરીઆત વાળાને આપીશું ” મેં સમજાવ્યું .તો એ તરત માની ગઈ. પછી કહે મોમ આ મેં જરુરીઆતને હેલ્પ કરીને જ ભેગા કર્યા છે..” અને હું હસી પડી.
તે મને સમજાવતી હતી. કોઈ જાતની નાનમ કે શરમ તેની આંખોમાં નહોતી, પછી મને પણ તેની ઉપર પ્રાઉડ થઇ આવ્યું. અહી બાળકોને નાનપણ થી શીખવવામાં આવે છે કે કોઈ પણ જાતનું કામ નાનું નથી હોતું.

બદલાતા સમયની સાથે કોર્પોરેટ કંપનીઓમાં એકસ્પીરીયન્સ તરીકે પણ પાર્ટ ટાઈમ જોબ બહુ જરૂરી બની રહે છે.આ માટે આજના યુવાનો ખાસ સેલેરીની આશા વિના ફાઈલિંગ કરવા કે ઓફિસમાં રિસેપ્સનિસ્ટ, હોસ્પિટલમાં કે બીજા કોઈ પણ ફિલ્ડમાં કામ કરતા અચકાતા નથી
ટીનેજર્સ તેમના ફ્રી ટાઈમમાં કામ કરી શકે તે માટે કેટલીક જગ્યાએ ગવર્મેન્ટ દ્વારા જોબ માટેની ખાસ તકો ઉભી કરવામાં આવે છે. રિસોર્ટ, બીચ એરિયા, પાર્ક કે એમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક અને કેટલીક ઓફિસોમાં તેમની માટે અલગ વ્યવસ્થા કરાવાય છે. શેલ્ટર હોમ અને સીઝનલ બીઝનેશમાં ખાસ કરીને આવા બાળકોને જોબ અપાય છે. કહેવાય છે નવરું મગજ શેતાનનું કારખાનું છે . તેમાય ટીનેજર અવસ્થા બહુ ચંચલ અને આક્રમક છે આથી તેમનું બીઝી રહેવું પણ જરૂરી છે પરિણામે સમર જોબ તેમની માટે જરૂરી બની રહે છે
રેખા વિનોદ પટેલ (યુએસએ)

 

 

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ

 

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

ગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

 

વિજાતીય દોસ્તી

વિજાતીય દોસ્તીની મહેક ..રેખા પટેલ (વિનોદિની)
દોસ્તી, એ એક એવો સબંધ જે દિલથી દિલ સાથેનું સંધાન બને છે. દોસ્તીમાં વણમાંગ્યો હક હોય છે અને ફરજના નામે માત્ર દોસ્તનું હિત જોવાનું હોય છે, આવી સમજનું ખાતર પાણી છે દોસ્તીને સદાય જીવંત રાખે છે.
જમાનો બદલાઈ ગયો છે સાથે વિચારો પણ બદલાઈ રહ્યા છે.પહેલાના વખતમાં છોકરા છોકરી વચ્ચેની દોસ્તીને સમાજ અલગ રીતે મુલવતો હતો અને આજના વખતમાં આ દોસ્તીની પરિભાષા બદલાઈ રહી છે. આજે છોકરો અને છોકરી વચ્ચે પાકી મિત્રતા જોવા મળે છે. એકબીજાના સાચા હમદર્દ બની રહે છે.
જન્મથી મળેલા સબંધોમાં પસંદગીને કોઈ ખાસ અવકાશ હોતો નથી. એવા બધા સબંધો જન્મથી અને કર્મથી જોડાએલા હોય છે જેને ખુશી સાથે કે પછી પરાણે નિભાવવાના હોય છે. જ્યારે દોસ્તી મિત્રતા એ એક એવો સબંધ છે જેને બાંધતી વેળાએ પસંદગી કરવાની બહોળી છૂટ હોય છે. મળતા સ્વભાવ, શોખ ,જરૂરીઆત અને કાયમી સંગતાતાના કારણો માધ્યમ બની ગમતાં દોસ્તને ગળે લગાવી લેતા હોય છે. આવી મિત્રતા બંધાઈ ગયા પછી તેને નિભાવવા માટે કોઈજ જબરજસ્તી કે મજબુરીના કોઈ કારણો વચમાં આવતા નથી. દરેકના જીવનમાં કોઈ એક મિત્ર ના હોય એતો શક્ય નથી. સાવ ગરીબ કે અમીર, રૂપાળો કે કદરૂપો પછી ઉદ્ધત કે સૌમ્ય દરેક પ્રકારના વ્યક્તિત્વ ધરાવતા માણસ પાસે એકાદી મિત્ર જરૂર મળી આવશે. કારણ “મિત્રતા વિનાનું જીવન એટલે દરિયા વચમાં એકલો અટૂલો નિર્જન ટાપુ”. પરંતુ મિત્ર એવો હોવો જોઈએ કે સુદામા થઈને પણ કૃષ્ણની લગોલગ બેસી શકાય.
દોસ્તી સ્ત્રી ની સ્ત્રી સાથે કે પુરુષની પુરુષ સાથેની હોવી એ જમાનાની નજરે સામાન્ય બાબત ગણાય છે. પરંતુ વિજાતીય મિત્રતા સદિયોથી બીજાઓ માટે કુતુહલનો વિષય બનતી આવી છે. જેમ સજાતીય મિત્રતામાં મધુરી મીઠાશ હોય છે તેમજ વિજાતીય દોસ્તીની આગવી સમજ હોય છે. જેના પરિણામે એ મહેકી ઉઠે છે.
વિજાતીય દોસ્તીમાં ક્યાંક તો શારીરિક આકર્ષણ રહેવાનું આથી તેમની વચ્ચે સબંધોને વિકસતા બહુ વાર લાગતી નથી. આથી અહી સબંધીના ફંટાઈ જવાનો ડર પણ રહેતો હોય છે. આ દોસ્તીના કેટલાક નિયમો હોય છે જેને ભંગ કરવા એટલે મઘમઘતી મહેકને ગળે ટુંપો ભરવાની વાત. આથી આવી દોસ્તીમાં ચોખવટ અને પારદર્શકતા હોવી ખાસ જરૂરી છે. મર્યાદા આ દોસ્તીનો મુખ્ય સુત્રધાર છે. સ્ત્રી પુરુષના સબંધો જેટલી ઝડપથી બંધાય છે તેટલી ઝડપથી સીમારેખાને લાંધી લેતા હોય છે. જો આ દોસ્તી બચપણની હોય તો વાત અલગ છે. કારણ બચપણ થી લઇ મુગ્ધાવસ્થા સુધીના સફરમાં આવેલા ચઢાણ ઉતારમાં આ દોસ્તી કેટલીય વાર કસોટીએ ચડીને પરિપક્વ થઇ ચુકી હોય છે. માટે પુખ્તાવસ્થા સુધી આવીને તેને સીમા-રેખાના ઉલંઘનનો ભય ખાસ કરીને રહેતો નથી. મુગ્ધાવસ્થાની દોસ્તી સામે દુનિયાભરના બધાજ રંગો ફીકા પડી જાય છે. સ્વાર્થ વગરની આવી દોસ્તી જેના ફાળે આવી હશે તે સબંધોની દુનિયામાં જરૂર ધનવાન ગણાય છે. આવા બાળપણના સજાતીય દોસ્તો ઘણાને મળતા હોય છે. પરંતુ જીવનમાં મળતી સાચી વિજાતીય દોસ્તીને કારણે જીવન ઉત્સાહી ચંચલ અને વેગવંતુ લાગે છે.
દોસ્તીની દુનિયાના બે પાત્રો રાજ અને રચના બાળપણથી મિત્રતાના બંધનમાં બંધાએલા હતા. સમજ આવી ત્યારથી બધા સુખ એકબીજા સાથે વહેચ્યા હતા, અને દરેક તકલીફોમાં એકબીજાના ખભા ઉપર માથું મૂકી રડ્યા હતા. આવા દોસ્તો સમય આવતા લગ્ન કરી અલગ થઇ ગયા. રચના પરણીને વિદેશ ચાલી આવી. સમય સરતો ગયો. બે માંથી ચાર થયા પછી તે તેના ફેમીલી સાથે વ્યસ્ત રહેતી ગઈ અને રાજ સાથેની દોસ્તીનો દોર લગભગ અદ્રશ્ય થતો ગયો. હવે સમય એવો આવ્યો કે બાળકો પોતાની લાઈફમાં બીઝી થયા. તેનો પતિ સત્ય તેના કામકાજમાં રચ્યોપચ્યો રહેતો હતો. તે જોતો હતોકે રચના એકલતા અનુભવે છે પણ તે ઘરે બેસી શકે તેવી સ્થિતિમાં નહોતો. ચાલીસી પાર કરી ચુકેલી રચના ભર્યા સંસારમાં એકલતા અનુભવતી હતી. આવા સમયે રાજને અમેરિકા આવવાનો અવસર મળ્યો.
“હલ્લો કોણ રચના! હું રાજ બોલું છું.તારા શહેરમાં આવ્યો છું તો થયું લાવ તને મળું” રાજનો ફોન આવ્યો.
” ઓહ રાજ, યા સ્યોર આવ સાથે ડીનર કરીશું.આવ આવ ” રચના ઉછળી પડી.
અને તે સાંજે વર્ષો પછી રચના એટલું બધું બોલી હતી કે સત્યને અને બાળકોને ખુબ નવાઈ લાગી. સત્ય જોતો હતોકે રચના જાણે છલાંગ લગાવી પચ્ચીસ વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ ગઈ હતી. આ જોઈ બધા ખુશ હતા. રાજને મળીને રચના જાણે જીવંત થઈ ચુકી હતી. આ ખુશી જીવંતતામાં કોઈ આકર્ષણ કે પ્રેમ નહોતો. આતો તેમની સદાબહાર દોસ્તીનું પરિણામ હતું. તેની મુરઝાઈ જતી જિંદગી માટેનું આ ખાતર પાણી હતું.
વિજાતીય દોસ્તીમાં દ્વેષભાવ નથી હોતો. અહી સ્વાર્થને કોઈ જગ્યા નથી મળતી. હા સાફ મન હોવું બહુ જરૂરી રહે છે. નહીતર આવી ઉચ્ચ દોસ્તીની ઇમારતને કકડભૂસ થઈ જમીનદોસ્ત થતા પળવાર પણ નથી લાગતી. આ વિજાતીય દોસ્તીની વચમાં ભરોષો અને વિશ્વાસનો બહુ નાજુક પડદો રહેલો છે. સામાન્ય રીતે દોસ્તીમાં ક્યારેક એકબીજાની વાત બહાર કહી દેશો તો ચાલશે. પરંતુ અહી આવી ભૂલને કોઈ અવકાશ નથી હોતો.
સ્ત્રી પુરુષની દોસ્તીમાં દરિયાના પેટાળ જેવું મન અને સમજ જોઈએ, પરસ્પર નિષ્ઠા અને વફાદારી જોઈએ. આ સબંધ સમાજની સામે ખુબ નાજુક હોય છે. જરા સરખી ભૂલ કે જરૂર કરતા વધારે પડતું આકર્ષણ કે દેખાડો આ પવિત્ર સબંધ ઉપર કાળી ટીલી લગાવી જાય છે. બહુ નશીબદારને આવો કોઈ મિત્ર મળે છે કે જે જીવનના દરેક ચડાવ ઉતાર ઉપર હિંમતભેર સાથ આપે છે. આગળ વધવા હંમેશા પ્રોત્સાહિત કરે , જેની સાથે દિલ ખોલીને વાત કરી શકાય. વક્ત બેવક્ત તેના બારણે ટકોરા મારી શકાય. મનમાં ઉભરતા બધા સવાલોની પોટલીને વિના સંકોચ ખુલ્લી કરી શકાય.
સાચા દોસ્તો સાથે બિન્દાસ થઇ ઝગડો કરી શકાય છે કે ગુસ્સામાં આવીને બે ચાર અપશબ્દો પણ કહી શકાય છે. જેમ કારણ વિના લડાઈ ઝગડો પણ કરી શકાય તેમ અહી વિના માફી પણ માગવામાં કોઈ નાનમ નથી હોતી. અને આમ બને તોજ આ દોસ્તીને સાચી ગણી શકાય. “રિસાઈ ગયેલા દોસ્તને મનાવી લેવા જેવું સુખ બીજું એકપણ નથી” એવું માનનાર દોસ્તીની દુનિયામાં કાયમ અમીર રહેવાનો.
વિજાતીય દોસ્તીની અલગ પહેચાન હોય છે. અહી એકબીજાને પાછળ પાડી આગળ વધવાની કે બીજા કરતા પોતે સારા દેખાવાની હોડ નથી હોતી. પોતાનો દોસ્ત બીજાઓ કરતા વધુ સારો દેખાય તેવી આંતરિક ઈચ્છા અહી વધારે જોવા મળે છે જેના પરિણામે અહી સદાયે પ્રેમની સુગંધ મહેકતી રહે છે.
પહેલાના વખતમાં વિજાતીય દોસ્તી માત્ર પાસેપાસેના રહેઠાણ કે સાથે અભ્યાસ કરવાને કારણે થતી હતી. જે હવે ઈન્ટરનેટના માઘ્યમને કારણે બહુ આગળ વિસ્તરી ગઈ છે. આજુબાજુ રહેતા મિત્રો થી લઈને સાથે કામ કરતા સહ કાર્યકર અને અજાણી નેટ સફરમાં મળેલા કે કદી નાં મળેલા કેટલાય મિત્રો બની જતા હોય છે. પરિપક્વ દોસ્તીને ઉંમરની સીમા નથી નડતી તેમજ સ્ત્રી પુરુષ એવા લીંગના બંધન નથી નડતા.અહી બે સરખી કે વિરુદ્ધ વિચારસરણી ધરાવતા લોકો પણ એકબીજાના ગાઢ મિત્રો બની જતા હોય છે. અને દોસ્તીને જીવનભર નિભાવી પણ લેતા હોય છે. બસ પરસ્પર વિશ્વાસ અતુટ હોવો જરૂરી છે. વિરુધ્ધ વિચારસરણી ધરાવતા મિત્રો વચ્ચે થતી ચર્ચાઓ અને દલીલોને કારણે આંતરિક વિકાસ બહુ ઝડપથી થાય છે. અને સરખા વિચારોને કારણે મનોબળ મજબુત થાય છે.
અત્યારે આ ઈન્ટરનેટના જમાનામાં ફેસબુક, વોટ્સ-એપ વિડીયો કોલ અને ફ્રી એસએમએસનાં કારણે દૂર પરદેશમાં રહેતી બે વ્યક્તિ પણ ગાઢ સંપર્કમાં આવી શકે છે. કેમ છો થી લઇ એકબીજા સાથે સુખ દુઃખની, જમાનાની કે પોતાની અંગત વાતો જણાવતા અચકાતા નથી. બરાબર બે અંગત મિત્રો જેવો તેમનો ભાવ હોય છે. જોકે જીવંત પર્યંતની દોસ્તી અહી બહુ ઓછા લોકો નિભાવી શકે છે. બાકી થોડા સમયમાં નાની અમથી ખટાશથી કે કોઈ મન મોટાવથી તેમની અતુટ લાગતી દોસ્તી તૂટી જતી હોય છે.
એનું કારણ છે ઈન્ટરનેટની દોસ્તી સરખા શોખ કે આકર્ષણને કારણે થયેલી હોય છે. જેમાં એકબીજા કરતા આગળ વધવાની હોડ રહેલી હોય છે. જે આગળ જતા ઈર્ષાનું સ્થાન ગ્રહણ કરી લેતી હોય છે. છતાં અહી બંધાએલી વિજાતીય દોસ્તીમાં ઈર્ષા બહુ ઓછી જોવા મળે છે જેના પરિણામે આવા સંજોગોમાં પણ સાચો બંધાએલો સબંધ ટકી જાય છે.
મિત્ર એવો હોવો જોઈએ જે મિત્રની ખુશીમાં તેની પ્રગતિમાં ખુશ થાય તેને બિરદાવે. અને દુઃખમાં કોઈ પણ અહેસાન જતાવ્યા વિના પોતાનો ખભો આગળ ઘરે.

વિજાતીય દોસ્તીમાં એક વાત ખાસ ઘ્યાનમાં રાખવી જોઈએ . અહી અદેખાઈ કે ઈર્ષાને કોઈજ સ્થાન નથી. કારણ આ આ સફરમાં દોસ્તની જીંદગીમાં ક્યાંક કોઈ મોડ ઉપર તેને તેનો પ્રેમ મળી જવાનો અને તેવા સમયે દોસ્ત તેની દોસ્તીથી આગળ વધી તેના પ્રેમને ગળે લગાવવા ઉતાવળો થશે. આવા સમયે તેની ખુશીમાં ખુશ થઇ પ્રેમથી તેના સાથીને પણ અપનાવવો પડે છે. તેના હમસફર માટે પોતાના સમયનો ભોગ આપી વધારાની જગ્યા પણ કરી આપવી પડે છે. અહી જરા સરખી જો ઈર્ષા વચમાં આવશે તો દોસ્તીમાં તિરાડ પડી જશે. તેમાય જો સામેનું પાત્ર સ્ત્રી હોય તો તેનું માન સમ્માન તેના લગ્ન પછી વધુ જાળવવું જરૂરી બને છે.
જેના ભાગ્યમાં આવી દોસ્તી આવી હોય તે નશીબદાર મિત્રોને એક સલાહ જરૂર આપવા માગું છું. આ સબંધને ટકાવી રાખવા લાગણીઓની લેવડદેવડમાં કંજુસાઈ ના કરવી જોઈએ, અને સામા પક્ષે નાણાંની લેવડદેવડથી બને તેટલું દુર રહેવું જોઈએ. “દોસ્તીમાં ઉપકાર શબ્દ અને વધારે પડતી નિકટતા વિજાતીય મિત્રતા માટે સ્લો પોઈઝનનું કામ કરે છે”. આથી જ તો કહેવાય છે ” દોસ્તીમાં નો સોરી નો થેક્યું” ફૂલથી પણ નાજુક આ સબંધને ટકાવી રાખવા હથેળીના છાંયડા કરવો પડે છે.
રેખા પટેલ (વિનોદિની) ડેલાવર, (યુએસએ)

 

સ્વ-શક્તિ…

સ્વ-શક્તિ…રેખા પટેલ(વિનોદિની)
આપણી અંદર રહેલી શક્તિઓને સ્વ-શક્તિ કહેવાય છે. દરેક માણસમાં પોતાની ખાસિયત અને અલગ શક્તિઓ છુપાએલી રહે છે. જેની ઓળખ જાતેજ કરવાની હોય છે. કેટલાકની અંદર બુદ્ધિ શક્તિ પહેલેથી જ રહેલી હોય છે. તો કેટલાંકને એ મહેનત દ્વારા વિકસાવવી પડે છે. પરંતુ આ બધાની વચમાં જરૂરત છે પોતાની સર્જનાત્મક શક્તિનો વિકાસ કરવાની. આપણે જો આપણીજ શક્તિઓ વિષે શંકાશીલ રહીશું તો લઘુતાગ્રંથી ક્યારેય આપણો પીછો નહિ છોડે. અને સ્વશક્તિનો અહેસાસ કદીયે નહિ થાય.
લઘુતાગ્રંથીથી પીડાતી વ્યક્તિ અને ઘડીયારના લોલક વચમાં ખાસ કોઈ ફર્ક નથી. સમય આગળ વધતો જાય છે પરંતુ વારંવાર પોતાની લક્ષ બદલતું, સતત ચાલતું લોલક ક્યારેય ક્યાંય પહોચતું નથી. આમજ હારી થાકીને વારંવાર પોતાનું લક્ષ બદલનાર વ્યક્તિ પોતાની શક્તિ, અને સમયનો બગાડ કરે છે..
કોઈ કહે કે મને કોઈ શોખ નથી તો એ વાત નવાઈ પમાડે તેવી લાગશે. કોઈ પણ શોખ કે સર્જનાત્મક વિચારો વિના માણસનું જીવન નીરસતાથી ભરેલું લાગે છે. જેના જીવનમાં જિંદગી પ્રત્યેનો પ્રેમ ઓછો છે એવું પાસે જનારને જણાઈ આવશે. જીવનને જીવનરસથી છલોછલ ભરેલું રાખવા ઈચ્છા શક્તિનું હોવું ખાસ જરૂરી છે.
આની જરૂરીઆત ત્યારે સમજાશે જ્યારે આપણી પાસે કરવા જેવું કશુજ નહિ હોય. એકલતામાં આજ સર્જનાત્મક શક્તિ વહારે આવશે. તેમાય ખાસ જ્યારે આપણી સંસારિક જવાબદારીઓ ઓછી થશે અને શરીર પણ દોડધામમાં થાકી જશે ત્યારે પગ વાળીને બેસવાનો સમય મળે છે પરંતુ મગજ પોતાની ગતિ થી ચાલતું રહે છે. હવે જો તેને તરત રોકી દેવામાં આવે તો કાં વિચારોનો ધોધ છલકાઈ આજુબાજુ રહેનારને ચીડિયાપણાના સ્વભાવનો અનુભવ કરાવશે અથવા તો વિચારો રૂંધાઇ જશે અને ડીપ્રેશન જેવી બીમારીમાં ઘેરાઈ જશે.
આવા સંકટોને ટાળવા માટે એકજ સહેલો રસ્તો છે. સર્જનાત્મક શક્તિનો જે આપણી અંદર છુપાઈને રહેલી હોય છે. કોઈ પણ જુના શોખને જાગૃત કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જેનાથી પોતાની સાથે બીજાઓને પણ ખુશી મળવી જોઈએ. આમ કરવાથી જીવનશૈલી સાથે વિચારો પણ બદલાઈ જશે.
સરોજ અને કનકને બે દીકરા હતા. તેમનો સંસાર સુખરૂપ ચાલતો હતો. ગવર્મેન્ટમાં નોકરી કરતો કનક ઉચ્ચ પોસ્ટ ઉપર હતો. બંને બાળકોની જવાબદારી સરીજ બાખૂબી નિભાવતી હતી. બાળકો અને ઘર તેનું સર્વસ્વ હતું. આ દરમિયાન તેણે બહારી સબંધો બહુ માપસરના રાખ્યા હતા.
સમય જતા બાળકો મોટા થઇ અલગ અલગ શહેરોમાં પોતપોતાના સંસારમાં ગુંથાઈ ગયા. કનક રીટાયર્ડ થઇ તેના જવા મિત્રો સાથે પાર્ક અને ક્લબમાં વધારાનો સમય વ્યતીત કરવા લાગ્યો. ઢળતી જતી ઉમરે શરીર વૃદ્ધ થાય પણ મનના ભાવ અન વિચારો વૃદ્ધ બની અટકતાં નથી. આ દરમિયાન સરોજ ભારે એકલતા અનુભવવા લાગી. સમય એવો આવ્યો કે જીવવાની ઈચ્છા લગભગ ઘટવા લાગી હતી.દરેક પોતપોતાના કોચલામાં રહેવા લાગ્યા હતા.
આજ સમયે સરોજની ઓળખાણ સુમિત્રાબેન સાથે થઇ. તેના કરતા ઉંમરમાં આઠ દસ વર્ષ મોટા અને વિધવા સુમિત્રાબેન શરીર સાથે મનથી તંદુરસ્ત જણાતા હતા. હકારાત્મક વિચારોનો જાણે ધોધ હતા. તેમને સરોજને શીખવ્યું કે રાતી અંદર રહેલા કોઈ પણ જુના શોખને બહાર લાવ અને તેને અનુરૂપ જીવવાનો રસ કેળવ. જેમ કનક અત્યારે મરજી મુજબ ગોલ્ફ રમે છે યોગ કરે છે અને મિત્રો સાથે રમી રમે છે અને ખુશી થી સમય પસાર કરે છે. બસ એમજ તું જીવતા શીખ.

સરોજે મનને ટટોલી જોયું. અને સમજાઈ ગયું કે નાનપણમાં તેને ફેશન સાથે કપડા ડીઝાઈન કરેલા પહેરવાનો ગજબનો શોખ હતો. બાને તે જાતે ડીઝાઈન કરીને આપતી અને બા તેના કહ્યા પ્રમાણે બધા કરતા અલગ કપડાં સીવી આપતા. સરોજે સહુ પહેલા બે મશીન વસાવ્યા સાથે સોસાયટીમાં રહેતી આવાજ શોખ ધરાવતી બે યુવતીઓને ટ્રેનીંગ આપવા માંડી. આમ જોતજોતામાં ઘરે રહી ફેશન ડીઝાઈનીગના ક્લાસ શરુ કરી દીધા. તેની આત્મશક્તિમાં વધારો થયો સાથે તેનું નામ પણ જાણીતું બન્યું. એક માત્ર સ્વ-શક્તિની ઓળખ તેને બીજાઓ કરતા અલગ ઓળખ અપાવી ગઈ.
માત્ર નક્કી કરવું જરૂરી છે કે ,કોઈ પણ ઉચ્ચતમ સ્થાન ઉપર પહોચવાને આપણે કાબિલ નથી એ વાત જ્યારે પણ સમજાઈ જાય ત્યારે ખોટા દિવાસ્વપ્નો છોડી આપણી સ્થિતિ અને શક્તિ પ્રમાણેનું લક્ષ નક્કી કરી ત્યાં સુધી પણ ખુશીથી પહોચવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જો આપણે ખુશ હોઈશું તોજ બીજાને ખુશી વહેચી શકીશું. લઘુતાગ્રંથી થી પીડાતો માણસ કોઈ બીજાને સુખ આપવા શક્તિમાન નાં હોઈ શકે. ” જીવનનો સાચો આનંદ તોજ માણી શકાય કે આપણી હાજરીથી બીજાઓ પણ ખુશી મેળવે.
ડેલાવર (યુએસએ)

 

had

તમે તમારી હદમાં રહો….
આ હદ ક્યાં અને કેટલી હોવી જોઈએ? આ નક્કી કોણ કરે છે?
આપણે, સામે વાળી વ્યક્તિ કે સમાજ?
આ સમાજ કોણ? સમાજ એટલે જેને આપણે બનાવ્યો એ કે પછી આપ મેળે ઉભો થયેલો જાતીય ઘેરાવો?
આવા સવાલો એ દરેકના મનમાં ઉઠતાં હશે જે પરાણે હદમાં બંધાઈ, રૂંધાઇને જીવતા હશે. સામાન્ય રીતે વ્યક્તિ જાતેજ પોતાની હદ નક્કી કરે તો સ્વાભાવિક જીવન જીવી શકે છે. પરંતુ આપણે તેમ કરી શકતા નથી. દરેકને સામે વાળી વ્યક્તિ શું કહેશે શું વિચારશે તેનો ભય સતાવ્યા કરે છે. આનાથી આગળ વધીને સમાજ શું કહેશે એ વિકરાળ પ્રશ્ન તમામ ઈચ્છાઓનું દમન કરી નાખે છે. અને મોટાભાગના સ્વપ્નાઓને જીવતા મનમાં ભંડારી રાખીને જીવી લેતા હોય છે. તેઓને સમાજમાં માનની નજરે જોવાય છે.
કાયમ આપણે બીજાઓના સુખ માટે કે તેમની વિચારસરણી પ્રમાણે જીવીએ એ શક્ય નથી, અને જરૂરી પણ નથી. કારણ દરેકની સોચ સમાજ અને સામેની વ્યક્તિને મૂલ્યાંકન કરવાની નજર અલગ અલગ હોય છે, અને તેજ પ્રમાણે તે ધારણા બાંધી લેતો હોય છે કે શું સારું અને શું ખોટું.
કેટલાક ક્રાંતિકારી વિચારસરણી ધરાવતા લોકો પોતાના સ્વપ્નાઓ ઈચ્છાઓને અકાળે મૃત્યુ પામતા જોવા તૈયાર નથી હોતા, તેઓ સમાજે બનાવેલા દાયરાની પરવા કર્યા વગર પોતાની મરજી મુજબ જીવવા તૈયાર થાય છે ત્યારે લોકો કહે છે તે હદ તોડી સ્વછંદી બની ગયા. આવા લોકોને ક્યારેક સમાજ પોતાના વાડામાંથી બહાર પણ ફેકી દેતો હોય છે. પરંતુ જ્યારે આ લોકો પોતાના સ્વપ્નાઓને ઉજાગર કરીને જ્યારે કઈક મેળવે છે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે ત્યારે આજ સમાજ તે પોતાના વાડાનો ભાગ છે કહી હારતોરા પહેરાવે છે.
પરંતુ આ બધા સમય દરમિયાન તેમને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. લોકોની તીક્ષ્ણ નજર અને શબ્દો તેમને ઘાયલ કરી દેતા હોય છે. કહેવાય છે ને કે ‘ કંઇક મેળવવા કશુંક ગુમાવવું પડે છે.” અંત ભલા તો સબ ભલા.
મુશ્કેલીઓ પછી પણ જો મનગમતી સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય તો હદ તોડવી ગુનો નથી લાગતો. છતાં કેટલીક વખત હદ તોડવાથી ઘણા ગેરલાભ પણ થતા હોય છે. સ્વજનોનો સાથ પણ ગુમાવી દેવો પડે છે. અહી દરેક ફિલ્ડમાં બે ચહેરા ધરાવતા લોકો રહેતા હોય છે. આજે ઊંચકીને માથે બેસાડનાર એ બધા ફાવતું નાં લાગે તો પળવારમાં જમીન ઉપર પટકી મારે છે. આવા સમયમાં એકલતાનો ભય પણ ડરાવતો હોય છે.
સમાજે બાંધેલા હદના ડાયરાને તોડવો સહેલો નથી. આ માટે હિંમત અને બુદ્ધિ બંનેવની સરખી જરૂર પડે છે. સમજી વિચારીને લેવાએલા પગલાથી કોઈ નુકશાન થયું નથી વધારામાં પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણેની મુક્તતા સાથેનું જીવન મળે છે. પરંતુ અવિચારી ભરાએલા બળવાખોર પગલાઓ ને કારણે ગેરમાર્ગે દોરાઈ જવાનો ડર રહે છે. આવા લોકો સમાજનું દુષણ બની જાય છે. સ્વજનોના પ્રેમ માન સાથે સર્વસ્વ ગુમાવી દેતા હોય છે.
કહેવું જરાય ખોટું નથી કે સમાજ આપણા સંરક્ષણ માટે બનાવાએલો છે. પરંતુ તેના રૂઢીચુસ્ત વિચારો સમય સાથે તોડવા જરૂરી બની જાય છે. જો વહેતા પાણીને લાંબો સમય બાધી રાખવામાં આવે તો તે પણ ગંધાઈ ઉઠે છે. તેવુજ વિચારો અને જીવનનું છે. અને હક માટે લડવું જરાય ખોટું નથી પરંતુ સમજ અને સત્યતા સાથે રાખવા જરૂરી છે.
સમાજની હદ સામાન્ય રીતે સ્વછંદી બનતા રોકે તે યોગ્ય છે પરંતુ જો એ રૂઢિચુસ્તતાના નામે આપણી સ્વતંત્રતાને અવરોધે ત્યારે તેને તોડવું આવશ્યક બની જાય છે. પહેલાના સમયમાં બાળકી યુવાન બને તે પહેલા તેને પરણાવી દેવાતી, તેના માથા ઉપર જવાબદારીઓના પોટલા નાખ દેવાતા,સાથે માથા ઉપર સાડલો છેક કપાળે ઢાંકતો રાખવાની ફરજ રહેતી. આવી બધી અગવડમાં માત્ર સ્ત્રીઓજ બંધાએલી હતી.
સમય જતા આ બધા કુરિવાજો સ્ત્રીઓએ આગળ આવીને ફગાવી દીધા. આજે તેમનું સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ ઉભરી રહ્યું છે. સાથે પુરુષો જોડે બહાર કામ કરવાની હોડ પણ ભરી રહી છે. આવા સમયમાં જો માથા ઉપર ઘૂંઘટ તાણેલો રાખ્યો હોત તો એ કેમ રહ્યું હોત? જરૂરી હતું તેમની પ્રગતિને અવરોધે તેવા વસ્ત્રોને ફગાવી દેવાની. સાથે એ પણ જરૂરી છે કે સ્ત્રીઓના શરીરને શોભે તેવા વસ્ત્રો પહેરવાની, અને તોજ તેઓ તેમની ગરિમા સાચવી શકે છે. પરંતુ આ બધું વિચારવાનો હક સ્ત્રીઓને મળવો જોઈએ નહિ કે દબાણ દ્વારા કરવવાની ફરજ પાડવામાં આવે. છોકરીઓથી આમ ના કરાય , નાં પહેરાય કહી રોકટોક કરવામાં આવે તેને હદના દાયરા બાંધ્યા કહેવાય. ત્યાં તેમની સ્વતંત્રતા રૂંધાઇ જાય.
પરંતુ સ્વચ્છંદી બનેલી યુવતી માટે સમાજ નો ડર આગળ કરાઈને તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો આજ હદ તેની અવળે માર્ગે દોરાઈ જતી જિંદગીને બચાવી શકે છે. આતો માત્ર સમાજની હદના બે પાસાનું ઉદાહર માત્ર હતું. આવીજ રીતે વ્યક્તિ પોતાના દરેક વિચારોના બંને પાસાને જો સમજવાનો પ્રયત્ન કરે તો હદની પાતળી રેખા જરૂર જોઈ શકશે.
” હદ બેહદ નાં બને તે જોવાની આપણી ફરજ બની રહે છે”

રેખા પટેલ (વિનોદિની)

 

 

પ્રતીક્ષા..રેખા પટેલ(વિનોદિની)
આ શબ્દમાં પ્રેમ સાથે વિરહ છે આશા અને નિરાશા પણ છે.

પોતાનું કોઈ દુર ગયું હોય તો તેની યાદ બેચેન બનાવી જાય છે. તેને ફરી મેળવવા, સન્મુખ જવા માટે હૈયું ઉતાવળું થાય છે. આવી ક્ષણોમાં પ્રતીક્ષાનો જન્મ થાય છે.

પ્રતીક્ષા કોઈ સ્વજન દુર હોય તોજ કરી શકાય તેવું નથી હોતું. સાવ અડોઅડ બેઠેલા બે હૈયા પણ એકમેકના પ્રેમની,સહકારની રાહ જોતા જોવા મળે છે. આવા લોકો નદીના બે કિનારા જેવા હોય છે. સાથે હોવા છતાં સાવ અલગ, અહી જો તેમની રાહ જોવાનો ક્ષણો લંબાતી જાય છે તો તેમની પ્રતીક્ષામાં નિરાશા જોવા મળે છે.

તેના બદલે એકબીજાને મળવા મેળવવા ઉત્સુક હૈયા દુર હોવા છતાં આશામાં રહેતા હોય છે કે તેઓ બહુ જલ્દી પાસે આવી જશે. કારણ તેમના પ્રેમમાં શક્તિ છે લાગણી છે, તો તેમની પ્રતીક્ષામાં આશા જોવા મળે છે.

પ્રતીક્ષાની ક્ષણો ક્યારેક જીવલેણ પણ નીવડે છે. આ નાનકડો શબ્દ જેને ખરેખર જીરવવો પડ્યો હોય તેની સ્થિતિ દયનીય બની જતી હોય છે. સામાન્ય લાગતો શબ્દ તેની ઉચ્ચ્તાની સ્થિતિમાં પીડાદાયક છે. હૈયું મુઠ્ઠીમાં ભીસાતું અનુભવાય છે. ભરી મહેફિલમાં એકલતા ભરડો લેતી જણાય છે. અને વ્યક્તિ મન સાથે તનથી પણ તૂટી જતો હોય છે.

” દરેક સ્થિતિને થોડો સમય આપવો જોઈએ, જે આવ્યું છે તે જરૂર પાછુ વળી જવાનું, માટે કોઈ પણ અવસ્થા આપણી ઉપર હાવી નાં થાય તે જોવાનું કામ આપણું પોતાનું છે.”

IMG_6574.JPG