RSS

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ

02 Jul

 

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

ડાયાસ્પોરા ફિલિંગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

ગ્ઝ અને ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય…રેખા પટેલ
વિદેશી સમાજ વચ્ચે દેશી વિદેશી સમજની મિશ્રણથી જે શાબ્દીક અને લેખન નિર્માણ પામે છે એ “ડાયાસ્પોરા સાહિત્ય” જે આજકાલ વિદેશી લેખકોની આગવી ઓળખ બની ગયું છે.
“ડાયાસ્પોરા” શબ્દનું મુળ જોવા જઇએ તો શ્રી કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીને યાદ કરવાં જોઇએ…આ શબ્દનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મારી જાણ મૂજબ એમણે કર્યો હતો. તેઓ ૧૯૩૫માં ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર વિષયોમાં એમ.એ. ૧૯૩૬માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાંથી એમ.એસ. થયાં પછી એ જ યુનિવર્સિટીમાંથી સમાજશાસ્ત્ર અને રાજ્કીય તત્વજ્ઞાનના વિષયોમાં અભ્યાસ કરી પીએચ.ડી થયાં ત્યાર બાદ તેમના લેખનમાં આ શબ્દનો ઉલ્લેખ જોવાં મળે છે.
થોડા વર્ષો પહેલા આ “ડાયાસ્પોરા” શબ્દથી લગભગ બધા અજાણ હતા. આજે આ શબ્દ વિદેશમાં વસતા લેખકોની આજુબાજુ એક વર્તુળનો ઘેરાવો બની તેમની અલગ ઓળખ બનાવી રહ્યું છે. આ શબ્દને સાચા અર્થમાં ઓળખવાનો મારો પણ પ્રયાસ હજુ ચાલુ છે.
વિદેશમાં સ્થાયી થવા માટે માણસ પોતાનાં દેશની અને વતનની માયા, વિચારો અને સંસ્કૃતિને વતનમાં છોડીને જાય છે, ત્યારે જ્યાં તેનો ઉછેર થયો છે એ સ્થળ, કર્મ અને સમાજની તથાં આજુબાજુની બધી જીવંતતાને વિચારોમાં ભરીને એ દરિયા પાર લઈને આવે છે. આવા સમયે તેઓ બંને સંસ્કૃતિને એક સાથે જીવતા હોય છે. માત્ર રહેઠાણ કે પહેરવેશ બદલવાથી અંતરાત્મા બદલાતો નથી,પણ એમનાં વિચારોમાં થોડો ઘણો ફેરફાર અવશ્ય નોંધાય છે. નાં તો એ સંપૂર્ણપણે દેશને ભૂલી શકે છે કે નાં વિદેશી રીતરીવાજો અને પરંપરા સાથે એકરૂપ થઇ શકે છે. આવા સમયે જે માણસ લખીને લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે છે એમનાં શબ્દોમાં બે વિભિન્ન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. અને એક નવીન સંયોજનનો જન્મ થાય છે. આ બે અલગ સંસ્કૃતિ અને એકરૂપતાને જોડતાં જે લાગણીઓ જન્મે છે એ જ ડાયસ્પોરા ફીલિંગ્સ.
આ પ્રકારનું લખાણ ઈન્ટનેટ અને સોશ્યલ મીડીયાના વપરાશ સાથે વધતું ચાલ્યું છે. એ પહેલા દેશથી દૂર રહેતાં લેખકો તેમની લાગણીઓને પોતાના સુધી સીમિત રાખતા હતા. પરંતુ હવે મનમાં ઉઠતી લાગણીઓને સોશ્યલ મીડિયા ઉપર વહેતી કરતા થયા અને બીજાઓની નજરે તેમની ભાવના દેખાતી થઈ. પરિણામે તેમનું દેશી વિદેશી મિક્સ ફીલિંગ્સ અને લખાણ લોક નજરે આવ્યું. જેને ડાયસ્પોરા રાઈટીંગ થી નવાજવામાં આવ્યું.
શરૂઆતમાં દેશની યાદ બહુ તીવ્રતાથી સતાવે છે. પરંતુ સમય જતા એ મીઠી યાદ બની રહી જાય છે. છતાં પણ એ માટીની મહેક,એ હવાને કોઈ ભૂલી શકતાં નથી. ગમે એટલા મોટા થઈયે તો પણ જેમ માની મમતા નથી ભૂલી શકાતી તેવી જ રીતે બરાબર જૂની લાગણીઓ વ્યક્તિને જકડી રાખે છે. હું માનું છું ગઈકાલની સંવેદનાં અને આજના વિચારોનો સંગમ એક થઈને ડાયાસ્પોરા સાહિત્યનો જન્મ થાય છે.
મને, સમયના થર ચડી ગયા
હિન્દ મહાસાગર છોડયાને,
અને એટલાન્ટીક ઓસન ઓળંગ્યાને !
હજુય વરસાદની ઝરમર સાથે
માટીની મહેક સુંઘવા હું લાંબો શ્વાસ ખેચું છું.
વહેલી સવારની મંદિરનો ધંટારવ
સંઘ્યા ટાણે થતી આરતીનો ગુંજરવ
સાંભળવા મારા કાનને સરવા કરું છું.
બંધ બારીની આરપાર પેલા ખરતા તારાને ,
હું હજુય શોઘ્યાં કરું છું…
ડાયાસ્પોરા લેખન એટલે નવી સફર, નવા સ્ટેન્ડ પોઈન્ટ ઓફ વ્યુ વચ્ચે ઓરીજીનલ વિચારોની કશ્મકશ સાથે સમન્વયતા. જાણે કે આલીશાન હોટલમાં બેસીને ધુળીયા રસ્તા ઉપરની રેંકડીમાં બનતી ચ્હા કેન્ટીનની ચાની ઝંખના.. પરદેશી પરદેશમાં રહીને તેમની સંસ્કૃતિને સાચવતા કપડાં, મરી મસાલા વચ્ચે દેશમાંથી ભરાઈને આવેલી સુગંધને પણ આલેખે છે.
પરદેશમાં દેશનાં ભૂતકાળ માટેનો ઝુરાપો, અને વર્તમાનના જીવન સાથેનું મિશ્રણ એક થાય ત્યારે ડાયાસ્પોરા ફીલિંગનો જન્મ થાય છે. સામાન્ય સમજ અને વિચારો કરતાં તેમની કવિતા,વાર્તાઓ અને લખાણમાં અલગતા જોવા મળે છે. પરિણામે તેનું મહત્વ અલગ હોય છે. આવા લખાણમાં પોતાના ખોવાતા જતા અતીત્વને જકડી રાખવાની કશ્મકશ પણ ચોખ્ખી જણાઈ આવે છે.
પાંચ વર્ષ પછી મા અમેરિકા આવી,
ગળે વળગી બહુ વહાલ કર્યું,
ખુશીના બે આંસુ પણ છલકાઈ પડયા.
જ્યારે તેમણે સાથે લાવેલી બેગ ખોલી,
ત્યારે…. હજારો માઈલ ભીંસાઈને આવેલી
દેશની હવા મારા શ્વાસમાં ભરાઈ ગઈ.
નાં હું રડી શકી નાં ખુશ થઇ શકી.
એ હવાને પચાવતા ઘણી વાર લાગી.
આ સર્જનમાં પૂરેપૂરું સત્ય હોવું જરૂરી નથી, જરૂરી છે એમાંથી નીતરતી લાગણીઓનું પારદર્શક હોવું. જે વાંચનારને આજ માંથી સીધા ઉઠાવી કાલની કોઈ છુટેલી પળો સાથે સંપર્ક કરાવી આપે તેવું હોવું જરૂરી છે. આ એક વિચારોનો ત્રીભેટો ગણી શકાય. જ્યાં સંપૂર્ણતા ક્યાંય નથી અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવના દેખાય આવે છે. આજકાલ આમ પણ ફયુઝનનો જમાનો છે કદાચ આજ કારણે હશીખુશી સાથે છુપાએલી એક તડપ એક અધુરી વાસના ભેગી થઈને ડાયાસ્પોરા લાગણીઓને જન્મ આપે છે.
ડાયાસ્પોરા ફીલિંગ્સ એટલે કે દિવાળીના દિવસોમાં કોઈએ સરસ મઝાની પ્લેટમાં ચોક્ખા ઘીમાં તળેલાં ઘૂઘરા પીરર્સ્યા હોય, બહાર ઘીની સોડમ મઘમઘતી હોય અને તેમાંથી એક બટકું ભરતા અંદરથી તીખો ચટાકેદાર ભાખરવડીનો સ્વાદ મ્હોમાં આવી જાય, ત્યારે એ ગમતી છતાય કંઇક અધુરી ફીલિંગ્સ આપી જાય છે. બસ આવુજ કંઇક આ લેખનમાં અનુભવાતું હોય છે.
ડાયસ્પોરા રાઈટર્સની મનોસ્થિતિનું જો વિશ્લેષણ કરીએ તો, મોટા ભાગે લેખકો વિચારોના માઘ્યમથી લખતા હોય છે. છતાં પણ તેમના લખાણો ઉપર સ્થિતિ અને સંજોગો બહુ અગત્યનો ભાગ ભજવી જતા હોય છે. આજ કારણે વિદેશી લેખકોમાં આની અસર દેખાઈ આવે છે. અમેરિકામાં ફિલાડેલ્ફિયામાં રહેતા પન્ના નાયકની વિદેશીની, ગુલમ્હોરથી ડેફોડિલ્સ કાવ્ય સંગ્રહ લખ્યો જેમાં તેમને ચેરીબ્લોસમ અને ગુલમ્હોરને એક સાથે આલેખ્યા છે અહી તેમની મિશ્રિત લાગણીઓ સ્પસ્ટ દેખાય છે.
આવી જ રીતે જાણીતા નાટ્યલેખક શ્રી મધુરાયનું ડાયાસ્પોરા વિશ્વ પણ આવીજ કંઈક વિચાર ધારાઓનું પરિણામ છે. જેમાં તેમની ગુજરાતી ઈંગ્લીશ ,ફ્રેંચ ભાષાના મિશ્રણથી થયેલું સર્જન અનોખું લાગે છે. તેમની વાર્તાઓમાં ગુજરાતનાં ગામડાં સાથે અમેરિકાની ભાષા, ભાવ અને રહેણીકરણીના આગવા નિરીક્ષણને કારણે સર્જાતું સાહિત્ય અલગ અંદાજનું લાગે છે.આવીજ કશ્મકશ અને દેશી વિદેશી લાગણીઓ આદીલ મન્સૂરીના ડાયસ્પોરા કાવ્ય સંગ્રહને વાંચતા અનુભવાય છે.
ગુજરાતી અંગ્રેજી સંમિશ્રિત કલ્ચરની બેવડી વિચારધારા ક્યારેક બહુ વેદનામય પણ બની જતી હોય છે. આવા સમયે ચારેબાજુ બધું છલોછલ હોવા છતાં ક્યારેક એકલાનો અનુભવ થઇ આવે છે. તેનું કારણ છે આ શરીરની અંદર રહેલા માંહ્યલાને તેના મૂળથી અલગ કરી બીજે સ્થાને રોપવામાં આવ્યો છે. તે દિવસે, અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટમાં આવેલા ડેલાવર સ્ટેટમાં આવેલા મારા ઘરની બારી પાસે બેસી સવારના બાળ સુરજના કિરણોને મારા ઉપર ઝીલતાં હું લખવામાં મશગુલ હતી…
શિયાળાની ગુલાબી સવારમાં,
કુણા કુણા સુરજની ગરમી જેવો,
તારો ઉર્જા આપતો સ્નેહ….
કોણ જાણે આટલું લખતા, હું દેશના મારા એ ઘરની ઓસરીમાં પહોચી ગઈ, અને અનાયાસે આ ગ્લાસનું સ્લાઈડ ડોર ખોલાઈ ગયું . બહાર અડ્ડો જમાવી બેઠેલા ઝીરો ડીગ્રીનાં તાપમાનની ઠંડી હવા અડતાં હું પગથી માથા સુધી ધ્રુજી ઉઠી’ …..અને બીજી પંક્તિમાં લખાઈ ગયું

આજ, આભે રેફ્રીજરેટરમાં જમાવેલા,
આ “સુરજ બર્ફ” બનીને ,
મારા રુંએ રુંઆ કંપાવે છે.
આ દેશના ફળિયામાં કાલ્પનિક રીતે ગોઠવાઈને આલેખાઈ રહેલી લાગણીઓ જ્યારે અચાનક ઊંચકાઈને પરદેશની વાસ્તવિક આબોહવામાં આવી જાય છે. ત્યારે લખાઈ જતું આવું મિશ્ર લાગણીઓનું આલેખન એજ ડાયાસ્પોરા સાચી ફીલિંગ્સ….
રેખા પટેલ (વિનોદિની),
ડેલાવર (યુએસએ)
sakhi15@hotmail.com

 

Advertisements
 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: